Η μελωδία της μουσικής ιστορίας

Αν η έκφραση των συναισθημάτων μόνο με τη βοήθεια ήχων δίνει κάποιο αποτέλεσμα, τότε αδιαμφισβήτητα αυτό είναι η μουσική.  Η μουσική γεννήθηκε μαζί με τον άνθρωπο.  Βρίσκεται στον ανθρώπινο λόγο, στους κραδασμούς της φωνής, εκφράζει τον χαρακτήρα του, εξωτερικεύει τον ψυχικό του κόσμο.  Η “γλώσσα της ψυχής”, όπως την ονόμασαν, προήλθε από ήχους της φύσης, όπως το κελάηδημα των πουλιών, αλλά και απο ήχους που οι ίδιοι οι άνθρωποι επαναλάμβαναν μέσα στη καθημερινοτητά τους, όπως ήχοι από τη δουλειά και τις διάφορες ενασχολήσεις.

Δυστυχώς δε διασώθηκαν γραπτά μνημεία που να μας κατατοπίζουν για τη μουσική παράδοση του αρχαίου κόσμου.  Διασώθηκαν όμως, πλήθος αναπαραστάσεων αοιδών, μουσικών και μουσικών οργάνων.  Τα αρχαιότερα δείγματα μουσικού πολιτισμού συναντάμε στην Αίγυπτο κατά την προϊστορική εποχή, δηλαδή κατά το 5000-4000 π.Χ., σε αγγειογραφίες που παριστάνουν κρουόμενα όργανα.  Προγενέστερα μέχρι στιγμής δεν έχουν βρεθεί.  Τα κρουστά των Αιγυπτίων ήταν κρόταλα, κύμβαλα, σείστρα και τύμπανα, τα όργανα δηλαδή που συναντώνται σε όλους τους αρχαίους λαούς και μέχρι σήμερα, αποτελούν πρότυπα της κατηγορίας των κρουστών μουσικών οργάνων.  Η δεύτερη κατηγορία ήταν οι αυλοί, απλοί, διπλοί και τριγωνικοί, κατασκευασμένοι απο ξύλο, καλάμι, μπρούτζο και κόκαλα.  Πολυάριθμες παραλλαγές της άρπας και της κιθάρας αποτελούν τη τρίτη κατηγορία.  Μεταγενέστερα συναντάμε τρομπέτες, κυνηγετικά κέρατα και μια μεγάλη ποικιλία από άλλα έγχορδα.

mousika organa orkester ga

 

Στο ίδιο πλαίσιο κινείται και η ιστορία της αρχαίας ελληνικής μουσικής, που μας λείπει σχεδόν ολοκληρωτικά σαν ήχος, ρυθμός και μελωδία.  Πληροφορίες σχετικά με αυτή αντλούμε απο μνημεία και παραστάσεις, με τις παλαιότερες να προέρχονται απο τη λεγόμενη εποχή της Χαλκοκρατίας (2800-1100 π.Χ.).  Γραπτά κείμενα, όπως τα ομηρικά έπη, γίνονται πηγή για νέα δεδομένα, ενώ ταυτόχρονα η εθνομουσικολογική γνώση άλλων μουσικών πολιτισμών, μαρτυρά τις άμεσες επιρροές της αρχαίας ελληνικής μουσικής που εμφάνιζε πλήθος κοινών στοιχείων με ανατολικούς πολιτισμούς, παρά με τη Δύση. Απο αυτές τις πηγές επιπλέον γνωρίζουμε πως η μουσική στην αρχαία Ελλάδα κατείχε μια θέση απόλυτα συγκρίσιμη, αν όχι και ανώτερη, με αυτή των άλλων τεχνών.  Παρότι υπήρξε απο τις πρώτες μορφές τεχνών που κυριάρχησαν, γρήγορα επήλθε η παρακμή.

Παρόλο που δεν έχουμε αξιόλογες πληροφορίες για τη νεολιθική περίοδο, αξίζει να αναφέρουμε πέντε ευρήματα της που χρονολογούνται στο πλαίσιό της:

  1. Αυλός (πιθανώς) 8 εκ. με δύο οπές στον Αξό της Πέλλας, 6000 π.Χ.
  2. Οστέινος αυλός στο Δισπηλιό της Καστοριάς, με 5, ίσης διαμέτρου οπές (4 + 1 στο κάτω μέρος πίσω), 5500 π.Χ.
  3. Δύο οστέινοι αυλοί από την Αυγή Καστοριάς. Ο ένας έχει μήκος μόλις 4,5 εκ. με μία μόνο οπή, ενώ ο άλλος έχει μήκος 10-11 εκ. και φέρει 3-4 οπές, 5500 – 5300 π.Χ.
  4. Οστέινος αυλός, από την Τούμπα Κρεμαστής Κοιλάδας Ν. Κοζάνης, 16 εκ. με 5 οπές, όλες στην πρόσθια όψη και τμήματα τουλάχιστον δύο ακόμη αυλών, 5300 π.Χ.
  5. Αγαλματίδιο της εποχής του Λίθου, στο Διμήνι ή Διμηνιό της Μαγνησίας, που παριστάνει άνθρωπο να παίζει άρπα.

Ο Μεσαίωνας εμφανίζει μια πλούσια ποικιλία μουσικών οργάνων, που χωρίζονται σε δύο ομάδες: στα ηχηρά όργανα (haut), τα οποία χρησιμοποιούνταν σε πομπές, παρελάσεις και γενικά σε ανοιχτούς χώρους, και στα όργανα με χαμηλή μουσική ένταση (bas), για μουσική σε κλειστούς χώρους και μικρές αίθουσες, όπως για χορούς, συνοδεία τραγουδιών κλπ.  Οι κατασκευαστές οργάνων, για να ανταποκριθούν στις καινούριες απαιτήσεις της μουσικής, αναγκάστηκαν είτε να βελτιώσουν τα υπάρχοντα όργανα είτε να επινοήσουν καινούρια.  Πολλά από τα δημοφιλή όργανα, όπως τα φλάουτα με ράμφος, οι βιόλες ντα γκάμπα και οι κάλαμοι κατασκευάζονταν την εποχή αυτή σε διαφορετικά μεγέθη ―με διαφορετική, βέβαια, μουσική έκταση το καθένα― σχηματίζοντας με αυτό τον τρόπο οικογένειες οργάνων.  Τα πιο διαδεδομένα όργανα της Αναγέννησης ανήκαν στις κατηγορίες των εγχόρδων και των πνευστών.

Όπως αναφέραμε και παραπάνω, είναι γνωστό πως ο άνθρωπος χρησιμοποίησε τα μουσικά του δημιουργήματα για να επικοινωνήσει με τους συνανθρώπους του, να εξορκίσει το φόβο, να επικαλεστεί τους προγόνους, να εξευμενίσει τους θεούς του, και να εκφράσει το θαυμασμό, την αφοσίωση, την αγάπη.  Ως αποτέλεσμα, απο τα πρώτα βήματά του – μαζί με την κατασκευή εργαλείων – ήταν και η κατασκευή μουσικών οργάνων.  Τα μουσικά όργανα λοιπόν, είναι μηχανικές κατασκευές που αποσκοπούν πρωτίστως στη δημιουργία ήχων.  Κατηγοριοποιούνται με διάφορους τρόπους, όπως ανάλογα με τη μέθοδο παραγωγής ήχου (χορδόφωνα, μεμβρανόφωνα, αερόφωνα), με τον τρόπο παιξίματος (κρουστά, πνευστά, νυκτά) ή βάσει του υλικού κατασκευής (ξύλινα, χάλκινα κλπ).  Μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα μουσικών οργάνων που διαδραματίζουν εξέχων ρόλο στις μουσικές προτιμήσεις του σήμερα, παρατίθονται παρακάτω μαζί με την ιστορία τους στο πέρασμα του χρόνου.

Πιάνο

Το πιάνο, είναι ίσως το γνωστότερο όργανο της δυτικής μουσικής.  Εμφανίζεται στα τέλη του 18ου αιώνα και υπερέχει σε σχέση με τα άλλα πληκτροφόρα, όπως το τσέμπαλο,  λόγω της ικανότητάς του να παράγει ήχους με αυξομειούμενη ένταση.  Eφευρέτης αυτού του μηχανισμού υπήρξε ο Bartolomeo Crostofori (Φλωρεντία, 1709).  Έκτοτε, οι συνεχείς βελτιώσεις που εκτελούνται στον μηχανισμό, όπως η προσθήκη του μεταλλικού πλαισίου και των διασταυρούμενων χορδών, οδήγησαν το πιάνο στη μορφή που το ξέρουμε σήμερα, γύρω στα μέσα του 19ου αιώνα.  Το πρώτο ρεσιτάλ πιάνου δόθηκε το 1768 από τον Johann Christian Bach στο Λονδίνο, ενώ οι συνθέτες που πρώτοι εξερέυνησαν τις δυνατότητές του ήταν οι Clementi, Haydn και Mozart.  Σήμερα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα όργανα της μουσικής δωματίου, ενώ διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο στη μουσική της τζαζ.

mousika organa Πιάνο ga

Κιθάρα

Η κιθάρα, μουσικό όργανο παγκοσμίου φήμης, κάνει την εμφάνισή της πολλούς αιώνες πριν.  Η πρώτη αναφορά χρονολογείται κατά τον 14ο αιώνα με την guitarra latina, ένα όργανο με καμπυλόγραμμο ηχείο και 4 χορδές, που πολύ πιθανόν να προέρχεται από την Ισπανία.  Την ίδια περίοδο, η κιθάρα συνυπάρχει με τη vihuela, ένα όργανο παρόμοιου σχήματος με αυτό της κιθάρας το οποίο χρησιμοποιόταν στη θέση του λαούτου.  Στα τέλη του 16ου αιώνα η κιθάρα κερδίζει έδαφος, καθώς σταδιακά παραμερίζεται η vihuela και το λαούτο, ενώ στα μέσα του 18ου αιώνα αποκτά τη σημερινή της μορφή.  Στα τέλη του 19ου αιώνα ο A.Torres κατασκευάζει ένα μοντέλο κιθάρας, δημιουργώντας το μοντέλο κλασσικής κιθάρας που χρησιμοποιείται μέχρι και σήμερα.  Καθοριστικό ρόλο στην ιστορία της κιθάρας έπαιξαν ο Spaniard Francisco Tarrega (1852-1909), ο οποίος συνέβαλε ιδιαίτερα στην εξέλιξη της τεχνικής της, καθώς και ο Andres Segovia, που έδωσε στην κιθάρα περισσότερη αίγλη ως όργανο κοντσέρτου.  Υπήρξε το πρώτο όργανο που έγινε ηλεκτρικό (ηλεκτρική κιθάρα) και χρησιμοποιείται σε πολλά διαφορετικά είδη μουσικής, απο το ισπανικό φλαμένκο και τη δική μας λαική μουσική ως τη ροκ, τη μπλουζ, τη κάντρι και την κλασική μουσική, άλλοτε με ρόλο συνοδευτικό και άλλοτε με σολιστικό.

mousika organa kithara ga

Σαξόφωνο

Το σαξόφωνο κατασκευάσθηκε γύρω στο 1840 από τον Adolphe Sax στο Παρίσι.  Αν και στόχος ήταν να χρησιμοποιηθεί σε μπάντες, γρήγορα κίνησε το ενδιαφέρον των Γάλλων συνθετών, οι οποίοι το περιέλαβαν στις ενορχηστρώσεις τους ή συνέθεσαν σόλο έργα. Η μεγάλη επιτυχία, όμως, ήταν όταν στα τέλη του 19ου αιώνα πέρασε στην Αμερική. Εκεί αφομοιώθηκε γρήγορα από τους ντόπιους μουσικούς της τζαζ και μπλούζ μουσικής.

mousika organa saxophone ga

 

Ντραμς

Τα ντραμς πρωτοεμφανίστηκαν το 1880 όταν οι μπάντες της εποχής μετέφεραν την μουσική τους από τις παρελάσεις στις κλειστές αίθουσες.  Οικονομικοί λόγοι αλλά και ο περιορισμένος χώρος απαιτούσαν έναν μόνο μουσικό που να συνδυάζει και να παίζει με επιτυχία όλα τα παραδοσιακά κρουστά μπάντας (ταμπούρο, κάσα, πιάτα).  Έτσι τα πεντάλ, με τα οποία τα πόδια θα μπορούσαν να χρησιμοποιούνται όπως και τα χέρια, απέκτησαν μεγάλη σημασία.  Η εποχή του ρόκ έφερε επανάσταση στον κατασκευαστικό τομέα.  Τα μεταλλικά εξαρτήματα, βασεις όπως τα πεντάλ, στεφάνια κτλ έγιναν πολύ πιο γερά για να αντέχουν στην σκληρή δοκιμασία από τα αλύπητα χτυπήματα των ρόκ ντράμερ.  Τα δέρματα αντικαταστάθηκαν από πλαστικές ύλες για μεγαλύτερη σταθερότητα και αντοχή στον χρόνο.  Πολλοί ντράμερ χρησιμοποιούν μεγάλα σέτ με κάσες και στα δύο πόδια καθώς και μεγάλο αριθμό τόμ και πιατινιών, κυρίως στην ρόκ μουσική.  Αντίθετα στην τζάζ οι περισσότεροι χρησιμοποιούν τα απολύτως απαραίτητα, δηλαδή ταμπούρο, κάσα, χάι χάτ, δύο πιατίνια και δύο τόμ.  Σήμερα, τα ηλεκτρονικά ντράμς χρησιμοποιούνται στο στούντιο ηχογράφησης, ενώ οι ήχοι που διαθέτουν είναι πολύ καλοί, με εξαίρεση ίσως τα πιατίνια που δύσκολα αναπαράγονται ακόμη κι από τους καλύτερους δειγματολήπτες (samplers).

mousika organa miniatura_ntrams ga

 

Σύνταξη: Μαρία Παραρά

greekaffair.gr