Νάξος: Μια Κυκλαδίτικη ζωγραφιά με ποικίλα παραδοσιακά προϊόντα.

Καταγάλανα και καθάρια νερά που απλώνονται σε αμμώδεις παραλίες, πλούσια ιστορία, αρχαίος πολιτισμός, διακριτές γεύσεις και μοναδικά ενθύμια.  Σίγουρα θα καταλάβατε πως σας μιλώ για κάποιο Ελληνικό νησί, αφού όλα κατέχουν αυτά τα ελκυστικά χαρακτηριστικά.

Παρ όλη την επιφανειακή ομοιογένεια που παρουσιάζεται όμως μεταξύ τους, τα ελληνικά νησιά πάντα ξεχωρίζουν στα μάτια του επισκέπτη, ένα προς ένα. Και πώς γίνεται αυτό; Μα φυσικά με τη βοήθεια των τοπικών παραδοσιακών προϊόντων, που η αφθονία και η διαφορετικότητά τους δεν αφήνει κανένα νησί και κανένα μουσαφίρη παραπονεμένο.

Ένα από τα πιο προικισμένα νησιά με μεγάλη ποικιλία στα είδη των προϊόντων που παράγει, αποτελεί η ξακουστή Νάξος. Το μεγαλύτερο νησί των Κυκλάδων, ξεχωρίζει τόσο για τη γκάμα των προϊόντων που παράγει, όσο και για τη μοναδική ποιότητά τους.

Ας ταξιδέψουμε λοιπόν στα καντούνια της Χώρας, αλλά και αρκετά πιο έξω από αυτή, με σκοπό να γνωρίσουμε τα τοπικά παραδοσιακά Ναξιώτικα προϊόντα και να εξερευνήσουμε την ιστορία, αλλά και τους τρόπους που αυτά παράγονται.

Κίτρον Νάξου

naxiotika-proionta

Το «Κίτρον Νάξου» γνωστό σε όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό.

Αν ένα ελληνικό νησί μπορεί να χαρακτηριστεί από ένα μόνο τοπικό παραδοσιακό προϊόν του, τότε λαμπρό παράδειγμα θα μπορούσε να αποτελέσει η Νάξος και το φημισμένο λικέρ της, που ακούει στο όνομα «Κίτρον».  Το Κίτρον Νάξου είναι ένα ηδύποτο, το οποίο προέρχεται από την επεξεργασία της φλούδας του κίτρου, καρπού της εσπεριδοειδούς κιτριάς (Citrus Medica). Το κίτρο, αποκαλούμενο από τους προγόνους μας «μηδικό μήλο», χρησιμοποιούνταν κατά την αρχαιότητα για φαρμακευτικούς σκοπούς, ενώ αποτελούσε σύμβολο γονιμότητας και αφθονίας.

Η καλλιέργεια του κιτρόδεντρου και η εμπορία του καρπού του, εξάγονταν σε μεγάλες ποσότητες και αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της Αξώτικης αγροτικής οικονομίας μέχρι και τη μεταπολέμική περίοδο (περίπου το 1960), όπου άρχισε να φθίνει αισθητά.

Τα φύλλα της κιτριάς είναι αυτά που χαρίζουν το λεπτό και ιδιάζον άρωμα στη ρακή των αμπελοκαλλιεργητών, εξ ου και η πρώτη ονομασία του ποτού που αποκαλούνταν «κιτρόρακο».

Η παρουσία του κιτρόρακου στη Νάξο μαρτυρείται από τις αρχές του 19ου αιώνα, ενώ σύμφωνα με επίσημες πηγές, στη πραγματικότητα το λικέρ άρχισε να παράγεται τουλάχιστον δύο αιώνες πριν και η πρώτη εξαγωγή πραγματοποιήθηκε το 1928.  Εκφραστής της παράδοσης παραγωγής του ηδύποτου υπήρξε η οικογένεια Βαλληνδρά, που ίδρυσε αποστακτήριο ποτοποιίας στο Χαλκί της Νάξου κατα το 1870.  Σήμερα μπορεί να το επισκεφτεί κανείς με σκοπό να παρακολουθήσει όλη τη διαδικασία απόσταξης και εμφιάλωσης του προϊόντος.

Η συγκομιδή των φύλλων εκτελείται από τον Οκτώβριο μέχρι και το Φεβρουάριο, ενώ στη συνέχεια τοποθετούνται με τη φλούδα του καρπού, νερό και οινόπνευμα σε παραδοσιακούς χάλκινους άμβυκες (καζάνια), για τουλάχιστον 12 ώρες, όπου και τελικά πραγματοποιείται η απόσταξη.  Ανάλογα με τη ποιότητα του αποστάγματος που επιθυμούμε μπορεί να γίνει και δεύτερη και τρίτη απόσταξη, δηλαδή βράσιμο του αποστάγματος με νέα φύλλα.

Με αυτό το τρόπο, το άρωμα και η γεύση του κίτρου γίνονται πιο έντονα, ενώ στη συνέχεια το απόσταγμα αραιώνεται με νερό, προστίθεται ζάχαρη και φυτικά χρώματα για τη διάκριση των τύπων του κίτρου Νάξου. Το πιο ξηρό και δυνατό έχει κίτρινο χρώμα και συναντάται στους 36 βαθμούς, το ενδιάμεσο σε αλκοολικό βαθμό και ζάχαρη είναι το καθαρό Κίτρον στους 33 και το κίτρο με τη πιο υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη και τη χαμηλότερη περιεκτικότητα σε αλκοόλ είναι το πράσινο και συναντάται στους 30 βαθμούς.  Πίνεται δροσερό, συμβάλει στη χώνεψη, είναι ήπιο και φιλικό για όσους αποφεύγουν τα έντονα αποστάγματα.

Σήμερα το «Κίτρον Νάξου» παράγεται αποκλειστικά και κατά τρόπο παραδοσιακό στην Ελλάδα, στη νήσο Νάξο.

Τυροκομικά προϊόντα

Το πλήθος των γαλακτοκομικών προϊόντων Νάξου, με τη γραβιέρα και το αρσενικό τυρί να δεσπόζουν.

Γενέτειρα πολλών τυροκομικών προϊόντων που απολαμβάνουμε καθημερινά είναι η Νάξος.  Άραγε ποιος μπορεί να μην γνωρίζει τη διάσημη γραβιέρα της Νάξου;  Ή το λεγόμενο κεφαλοτύρι;

Η Νάξος είναι ιδιαίτερα φημισμένη για τη παραγωγή πλήθους διαφορετικών τυριών που αν και δεν είναι ευρέως γνωστά, αποτελούν τοπικά παραδοσιακά προϊόντα που επιβάλλεται ένας επισκέπτης του νησιού να γευτεί.

Μερικά παραδείγματα τέτοιων τυριών είναι το λαδότυρο, η γλυκιά μυζήθρα, το θηλυκό τυρί (το κατά κόσμον γνωστό ανθότυρο) και το ξυνότυρο.  Η πλειοψηφία των προαναφερθέντων τυριών αποτελεί προϊόντα που προέρχονται από το αρσενικό κεφαλοτύρι, το οποίο θεωρείται βασιλιάς όλων των τυριών, καθώς οι άλλοι τύποι είναι ελαφρύτεροι και ασθενέστεροι, και παρασκευάζεται από κατσικοπρόβειο γάλα, κυρίως στα ορεινά χωριά.  Έχει χαρακτηριστική αλμυρή γεύση, είναι θρεπτικό και χορταστικό.

Η μοναδικότητα του αρσενικού τυριού έγγυται στο γεγονός ότι παρασκευάζεται μόνο από απαστερίωτο γάλα, δηλαδή γάλα που δεν είναι βρασμένο, με αποτέλεσμα πολλά από τα ζωντανά ένζυμα να μην έχουν νεκρωθεί κι έτσι η γεύση του με τη πάροδο των μηνών μεταβάλλεται και μετατρέπεται σε περισσότερο πικάντικη και αρωματική.  Μαζί με τη γραβιέρα Νάξου, η οποία παρασκευάζεται από αγελαδινό γάλα στα πεδινά κυρίως μέρη, είναι το σήμα κατατεθέν του νησιού, αφού αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της διατροφής και της παράδοσης των Ναξιωτών.

 Πατάτα Νάξου

Οι φημισμένες για τη ποιότητά τους Αξώτικες πατάτες.

Κάθε επισκέπτης είναι σημαντικό να γνωρίζει πως η παραγωγή και εξαγωγή πατάτας στη Νάξο, αποτελεί μια δραστηριότητα άρρηκτα συνδεδεμένη με τη ζωή του νησιού.  Η Ναξιώτικη πατάτα, διεθνώς φημισμένη για τη ποιότητα και τη νοστιμιά της, καλλιεργείται σε πολλά χωριά της Νάξου, με πιο γνωστά τα Λιβαδοχώρια και το Γλυνάδο, όπου παράγονται μεγάλες ποσότητες πατάτας με σκοπό την εξαγωγή της σε άλλες περιοχές της Ελλάδος.

Η μεγάλη αυτή παραγωγή πατάτας ξεκίνησε το 1953 και η συστηματική της μονοκαλλιέργεια τη μετέτρεψε σε ένα προϊόν εξαιρετικά προσοδοφόρο για τους κατοίκους της περιοχής.  Σήμερα, οι Ναξιώτες διοργανώνουν κάθε χρόνο, κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, τη λεγόμενη Γιορτή της Πατάτας με σκοπό να προωθήσουν ένα από τα βασικά προϊόντα παραγωγής του νησιού, που το καθιστά διάσημο διεθνώς.  Ωστόσο, εκτός από τη καλλιέργεια της διαδεδομένου φήμης Ναξιώτικη πατάτας, η Νάξος παράγει και εξάγει και τη γλυκοπατάτα.

Η γλυκοπατάτα έχει τις ρίζες της στη Λατινική Αμερική και η θρεπτική της αξία καθίσταται ανεκτίμητη. Έχει αντικαρκινική και αντιοξειδωτική δράση και καταναλώνεται από άτομα με προβλήματα στη λειτουργία του εντέρου, αφού θεωρείται ευεργετική για το συγκεκριμένο σκοπό, ενώ επιπλέον δε παχαίνει. Δεν έχει καμιά σχέση με τη κανονική πατάτα, τρώγεται βραστή ή ψητή και συχνά χρησιμοποιείται για τη παραγωγή αλκοολούχων ποτών.

Το «μάτι» της Νάξου

Το λεγόμενο «μάτι» της Νάξου που φέρνει τύχη.

Ένα μικρό και σπάνιο κοχύλι στο χρώμα της αυγής μας περιμένει σαν μια αναπάντεχη έκπληξη, έπειτα από τις παραδοσιακές γλυκές και αλμυρές απολαύσεις του νησιού.  Δεν είναι άλλο από το λεγόμενο «μάτι» της θάλασσας, δηλαδή ένα σαλιγκάρι που βρίσκεται ανάμεσα στα στρείδια του βυθού και το κέλυφός του μετατρέπεται σε μια πανέμορφη διακοσμητική πέτρα, σε χρώμα κοραλί, που μπορεί να αξιοποιηθεί για πλήθος καλλιτεχνικών δημιουργιών.

Η διαδικασία παραγωγής του είναι απλή.  Έπειτα από τη συλλογή των σαλιγκαριών από το βυθό της θάλασσας, περιμένουμε να ξεραθεί το σαλιγκάρι ώστε να μείνει η πέτρα που είναι κολλημένη πάνω του.  Μετά από αρκετές μέρες την καθαρίζουμε και είναι έτοιμη για χρήση σε οτιδήποτε θέλουμε να φτιάξουμε, από ένα απλό βραχιολάκι με σχοινί μέχρι περίτεχνα ασημένια σκουλαρίκια και χρυσά κολιέ σε μοναδικά σχέδια.

Το «ματάκι» της Νάξου λέγεται ότι φέρνει καλή τύχη στο κάτοχό του, ενώ αποτελεί ένα κόσμημα της φύσης που μας θυμίζει την επίσκεψή μας στο μεγαλύτερο νησί των Κυκλάδων.

Σμυρίδα

Τα σμυριδορυχεία Νάξου και η «ναξία σμυρίς» καμάρι των κατοίκων του νησιού.

Ανάμεσα στα ποικίλα προϊόντα που παράγει το νησί και κάνει τους κατοίκους του να περηφανεύονται γι αυτό, είναι η σμυρίδα, ένα πέτρωμα που απαντάται σε εκμεταλλεύσιμη ποσότητα μόνο στη Νάξο, σε ολόκληρη την Ελλάδα.  Η σμυρίδα, δηλαδή το λεγόμενο σμυρίγλι στη τοπική Ναξιώτικη διάλεκτο, θεωρείται πέτρωμα υψηλής ποιότητας και συναντάται στη βόρεια πλευρά του νησιού, ανάμεσα στα χωριά Απείρανθος και Κόρωνος.

Το εμπόριο της Ναξιακής σμυρίδας σύμφωνα με έγκυρες πηγές, εμφανίζεται κατά τα μέσα του 17ου αιώνα, ενώ μετά το σχηματισμό Ελληνικού Κράτους η ναξία σμυρίς θεωρείται πλέον ένα από τα κυριότερα εξαγωγικά προϊόντα. Το χρώμα της είναι κυανόμαυρο ή ορισμένες φορές κατάμαυρο και η σύστασή της αποτελείται κυρίως από κουρούνδιο, η περιεκτικότητα του οποίου χαρακτηρίζει τη σκληρότητα, συνεπώς και τη ποιότητά της.

Η Αξώτικη σμυρίδα έγινε γνωστή από τα αρχαία χρόνια λόγω της εξαιρετικής ποιότητάς της και χρησιμοποιούνταν ως λειαντικό. Σήμερα δεν συναντά μεγάλη ζήτηση στην αγορά, αφού έχει αντικατασταθεί από το τεχνητό κορούνδιο. Η τιμή της είναι πλέον ιδιαίτερα χαμηλή, αφού η εκμετάλλευση των σμυριδωρυχείων έχει ουσιαστικά σταματήσει.  Παρόλα αυτά, ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει τον εναέριο σιδηρόδρομο που με ευρεσιτεχνεία κατασκεύασαν οι σμυριδεργάτες, προκειμένου να μεταφέρουν με μικρότερο κόστος τη σμυρίδα στο λιμάνι της Μουτσούνας, από όπου τη διοχέτευαν σε άλλα μέρη της Ελλάδος.

Οι εφαρμογές της είναι πολλές και σημαντικές, ανάμεσα στις οποίες είναι η χρήση της υπό τη μορφή κόκκων στα αντιολισθηρά οδοστρώματα, η χρήση υπό τη μορφή σκόνης για τη λείανση και την επεξεργασία μετάλλων, λίθων και γυαλιού, αλλά και η χρήση της όπου αλλού είναι αναγκαία η αντιολισθητική συμπεριφορά, όπως για παράδειγμα σε βιομηχανικά δάπεδα, πεζοδρόμια, κεκλιμένα επίπεδα, διαδρόμους τροχοδρόμησης αεροδρομίων και ράμπες φόρτωσης.

Ανακαλύπτοντας λοιπόν το πλήθος και τη ποικιλία των ναξιακών προϊόντων, δίνεται η δυνατότητα στον επισκέπτη να γευτεί κάτι πολύ περισσότερο από τα τοπικά προϊόντα του νησιού. Μας δίνεται η ευκαιρία να γνωρίσουμε τη κουλτούρα, το πολιτισμό και την ιστορία των κατοίκων που κρύβονται πίσω από τη παραγωγή τους.  Των ανθρώπων που με τόσο μεράκι, αλλά και αξέχαστη φιλοξενία μας υποδέχονται κάθε χρόνο στην αγκαλιά του νησιού και μας ταξιδεύουν στη δική τους πραγματικότητα.

Maria Parara